ناتانائیل[۱][۲] یا بَرتولُما یا بَرتولُمِو (در برخی انجیلهای فارسی: نتنائیل یا لاتین: Bartholomaeus یا یونانی: Βαρθολομαῖος) یکی از دوازده حواری مسیح بود که بخاطرِ هواداری از عیسی مسیح، زنده زنده پوستش کنده و واژگون به صلیب کشیده شد.
وی به خاطر امتناع کردن از پرستش خدایانِ دیگر، زنده زنده پوست کنده و سر و ته به صلیب کشیده شد. این گونه شکنجه باعث شد وی را به عنوان قدیس حامی دباغان برگزینند.
فیلیپِ قدّیس یکی از حواریون عیسی مسیح بود. او برای تمام مسیحیان مورد احترام است و در کشورهای مسیحی یک روز به او اختصاص دارد که جز اعیاد مسیحیان نیز محسوب میشود. تا سال ۱۹۵۵ کلیسای کاتولیک رم، روز اول ماه مه را به فیلیپ قدیس اختصاص داده بود، اما پاپ پیوس دوازدهم آن را به روز ۱۱ میتغییر داد. اما کلیسا در سال ۱۹۶۹ این روز را به روز ۳ میانتقال داد و تا امروز نیز پابرجا هست. کلیسای ارتدکس ۱۴ نوامبر را به فیلیپ اختصاص دادهاست.
وی در یک خانوادهٔ یهودی متولد شد که در ایالت جلیل در شهر بیت صیدا زندگی میکردند. مادرش بیوه بود، وی خواهری به نام مریم داشت که بعد از فیلیپ به عیسی ایمان آورد.
بر اساس روایات، در زمان مسافرت عیسی مسیح به بیت صیدا، او به عیسی مسیح ایمان آورد و بعد از آندریاس و پطرس سومین نفری بود که پیرو مسیح شد.
پس از عروج عیسی مسیح به آسمان، او به همراه خواهرش مریم و برتولما (یکی از حواریون)، برای تبلیغ مسیحیت به آسیای صغیر و یونان سفر کرد. فیلیپ در شهرها علاوه بر موعظه کردن، به درمان بیماران نیز میپرداخت.
او با ورود به شهر هیراپولیس (واقع در ترکیه امروزی)، مردم بتپرست آن شهر را به پیروی از عیسی مسیح فرا خواند. او در انجام این کار آنقدر موفق بود که حتی همسر حاکم شهر هیراپولیس نیز مسیحی شد. حاکم شهر، به دلیل ترس از قدرت گرفتن مسیحیان، دستور بازداشت فیلیپ و برتولما را صادر کرد. سربازان، آنها را دستگیر و سپس مصلوب نمودند، برتولما به طور معجزه آسایی از این حادثه زنده ماند. اما فیلیپ بر بالای صلیب جان خود را از دست داد. مرگ او، به اعتقاد مورخین سال ۸۰ میلادی بودهاست.
یوحنا بن زبدی یا یوحنای رسول
از حواریون و از دوازده رسولِ برگزیدهٔ عیسی بود.
زاده
۶ میلادیبیت صیدا، Judaea، امپراتوری روم
یعقوب پسر زبدی (درگذشتهٔ ۴۴ میلادی) از حواریون و از دوازده رسول برگزیده عیسی بود. او پسر زبدی و سالومه و همچنین برادر یوحنا یکی دیگر از حواریون، بود. برای مشخص کردن وی از یعقوب پسر حلفا، او یعقوبِ بزرگتر نیز خوانده میشود. مسیرِ کامینو دِ سانتیاگو نیز برای زیارتِ محلی که مدفنِ وی خوانده میشود، مشهور است.
اندریاس قدیس (به یونانی: Ἀνδρέας، Andreas)؛ اوایل قرن اول میلادی تا اواخر قرن)، که در کلیسای ارتدکس شرقی با نام پروتوکلتس(Prōtoklētos) شناخته میشود یکی از حواریون عیسی و برادر پطرس است. نام اندریاس یک نام یونانی به معنی شجاع است و بیشتر میان یهودیان معمول بودهاست اما هیچگونه ضبط عبری یا آرامی از نام وی صورت نگرفتهاست. وی به عنوان اولین اسقف کلیسای بیزانس شناخته میشود. روز وی ۳۰ نوامبر است.
نام وی در انجیل متی باب ۱۰ آیه ۲ آمدهاست. وی در شهر پاتراس در آخا و در شمال ساحل پلوپونز که آن زمان جزئی از امپراتوری روم بود به صلیب کشیدهشد؛ گفته میشود که صلیب او به صورت X بودهاست. در میانه سده دهم میلادی، سنت آندریاس به عنوان قدیس حامی اسکاتلند شناخته شد و به همین دلیل است که امروزه در پرچم اسکاتلند و نیز بریتانیا یک X قرار دارد.